Innovatie in het klein: hoe visuele materialen verschil kunnen maken in het onderwijs

In mijn werk bij Kentalis in Arnhem en Doetinchem zet ik mijn eigen ervaring als ervaringsdeskundige TOS in. Ik weet hoe groot de invloed van taal en communicatie kan zijn op leren, meedoen en zelfvertrouwen.

Mijn weg in het onderwijs was niet vanzelfsprekend. Ik begon in het speciaal onderwijs en vervolgde mijn route via het mbo 1 naar het hbo. Tijdens mijn mbo studie wist ik nog niet welke richting ik op wilde, maar één ding was duidelijk: ik wilde iets doen dat betekenisvol is. Ondernemen met een doel, iets dat echt verschil maakt voor anderen.

In mijn huidige functie bruist het van de ideeën. Samen met collega’s ontwikkelde ik materialen die voor iedereen begrijpelijk en toegankelijk waren. Vaak ontstaan mijn ontwerpen uit bestaande concepten die ik met een frisse, visuele blik opnieuw vormgeef, of uit nieuwe ideeën die voortkomen uit vragen uit het werkveld.

Mijn persoonlijke ervaring vormt de kern van mijn werk: ik wil laten zien dat je met begrijpelijke taal en een beetje visuele ondersteuning echt verschil kunt maken.

Voor mij betekent begrijpelijke taal dat informatie zo wordt verteld of geschreven dat iemand het goed kan volgen, zonder extra moeite te hoeven doen om de boodschap te begrijpen. Wat dat precies inhoudt, verschilt per persoon.

Voor mij gaat het om: korte, duidelijke zinnen in plaats van lange of ingewikkelde; eenvoudige woorden in plaats van moeilijke vaktaal; en uitleg die stap voor stap wordt opgebouwd of visueel wordt ondersteund, zodat informatie goed te volgen blijft. Schema’s, pictogrammen en beelden helpen om informatie beter te onthouden, terwijl een duidelijke kernboodschap ervoor zorgt dat direct helder is wat je wilt zeggen.

Innovatieve materialen met impact

Juist daarom vind ik het belangrijk om materialen te ontwikkelen die innovatief en doelgericht zijn. Elk materiaal dat ik maak, komt voort uit een vraag uit het werkveld en wordt onderbouwd met inzichten uit de praktijk of onderzoek. Lees er meer over in mijn blog blijven innoveren: voor nu en de toekomst.

In mijn dagelijkse werk zie ik hoe groot het verschil is wanneer zulke tips niet alleen mondeling worden gedeeld maar ook visueel beschikbaar zijn, bijvoorbeeld in de vorm van een poster, flyer of infographic. Zo veranderen losse adviezen in concrete hulpmiddelen die voor iedereen toegankelijk is.

De afgelopen tijd heb ik verschillende materialen ontworpen, van praatplaat tot wegwijzers. In deze blog neem ik je mee in drie voorbeelden:

5 TOS-tips
8 DSH-tips
Stappenplan OP

Ik vertel hoe deze materialen zijn ontstaan, waarom ik koos voor een visuele aanpak en hoe ze worden ingezet door mijn collega’s.

Eén van de materialen bracht me op een idee: het werd de inspiratie voor een praatplaat. Nieuwsgierig waar die over gaat? Lees de blog over de praatplaat TOS voor meer informatie.

5 TOS-tips:

Iedereen die werkt met leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) weet dat communicatie in al haar vormen een uitdaging is. Juist daarom is het belangrijk om kleine aanpassingen te doen die een groot verschil maken.

De tips in deze infographic zijn niet willekeurig gekozen, maar ontstonden tijdens een overleg met een collega. Door ze te bundelen in een visueel overzicht geef leerkrachten en onderwijsprofessionals houvast. Tijdens TOS voorlichtingen op scholen delen mijn collega’s en ik deze tips regelmatig met leerkrachten en begeleiders.

Het gaat om kleine aanpassingen die weinig tijd kosten, maar direct effect hebben op het overbrengen van een begrijpelijke boodschap.

De 5 tips op een rij:

Maak instructies kort en bondig. Lange, complexe zinnen zijn moeilijk te verwerken. Houd je uitleg simpel en deel taken op in kleine stappen. Begrijpt de leerling het niet? Herformuleer dan met andere woorden.
Gebruik vaktaal, maar leg het uit. Vaktermen horen bij school, maar kunnen voor leerlingen met TOS lastig zijn. Benoem ze bewust, leg ze kort uit en herhaal waar nodig. Zo voorkom je dat de leerling de draad kwijtraakt.
Visualiseer je uitleg. Gebruik plaatjes, schema’s, pictogrammen of een stappenplan op het bord. Beelden blijven beter hangen en ondersteunen het taalbegrip.
Check of de leerling écht begrijpt wat er moet gebeuren. Vraag niet alleen “Snap je het?”, maar laat de leerling in eigen woorden uitleggen wat de bedoeling is. Zo weet je zeker dat de boodschap is overgekomen.
Geef tijd. Laat de leerling informatie verwerken en geef ruimte om te verwoorden.

Hiernaast vind je twee foto’s van het materiaal. Ze zijn allebei opgenomen, omdat de ene is gemaakt voor het primair onderwijs en de andere voor het voortgezet onderwijs/mbo.

DSH-tips:

Waar leerlingen met een taalontwikkelingsstoornis (TOS) vooral worstelen met taalverwerking, hebben leerlingen die doof of slechthorend (DSH) zijn weer heel andere uitdagingen. Het lijkt misschien vanzelfsprekend dat je “gewoon wat harder moet praten”, maar zo simpel is het niet. Geluid is niet hetzelfde als taal begrijpen.

Veel mensen realiseren zich niet dat horen, kijken en schrijven tegelijk vaak niet lukt, of dat het volgen van een gesprek in een druk lokaal ontzettend vermoeiend kan zijn. Een leerling moet voortdurend kijken wie er spreekt, wat veel concentratie vraagt en het combineren van meerdere prikkels kost. Toen ik me dat realiseerde, riep dat bij mij veel vragen op, maar het zette me ook aan het denken: ik wil hier iets mee doen.

Tijdens mijn werk vroeg ik me op een gegeven moment af: waarom ontwikkel ik eigenlijk alleen materialen voor TOS en niet ook voor DSH? Samen met collega’s dacht ik: waarom maken we niet, net als bij de 5 TOS-tips, ook voor DSH een visueel overzicht? Zo ontstonden de 8 DSH-tips. Wat eerst vijf tips waren, groeide al snel uit tot acht, omdat mijn collega’s steeds meer herkenbare situaties wilden verbeelden.

Toen ik het eindresultaat zag, dacht ik: dit is precies waarom ik dit werk doe. (Het is ook één van de redenen waarom ik mijn bedrijf ben begonnen). Eindelijk een visueel hulpmiddel dat niet alleen kennis overdraagt, maar ook bijdraagt aan meer bewustwording en dat voelt goed.

De 8 DSH-tips op een rij

Bied de mogelijkheid tot liplezen (oogcontact) voordat je begint met praten. Zo kan de leerling jouw mondbeeld volgen en zich goed focussen op wat je zegt.
Spreek rustig en duidelijk, zonder te hard te praten. Te snel praten maakt liplezen onmogelijk, terwijl overdreven traag onnatuurlijk aanvoelt. Een rustig en duidelijk spreektempo werkt het prettigst.
Check of informatie is overgekomen (terug laten vertellen). Laat de leerling in eigen woorden herhalen wat je hebt gezegd, zodat je weet of de boodschap begrepen is.
Besef dat incidenteel leren niet vanzelf gaat. DSH-leerlingen pikken minder snel toevallige informatie op uit gesprekken of de omgeving. Herhaal dus belangrijke punten bewust.
Horen, kijken en schrijven gaan niet samen. Tijdens het schrijven kan de leerling niet tegelijk liplezen of volgen wat er gezegd wordt. Wissel uitleg en schrijftijd daarom goed af.
Aanwijzen, natuurlijke gebaren, mimiek en visuele ondersteuning. Een beelden, een gebaar of een pictogram kan meer verduidelijken dan twintig extra woorden.
Overleg met de leerling wat hij/zij nodig heeft (Simea overzicht) en als een prettige benadering ervaart. Vraag wat hij of zij prettig vindt, bijvoorbeeld met behulp van het Simea-overzicht. Zo vergroot je de zelfstandigheid én het vertrouwen.
Let op vermoeidheid. De hele dag opletten, liplezen en geluid filteren kost veel energie. Plan korte pauzes in zodat de leerling weer kan opladen. Een hoorapparaat maakt van een slechthorende nog geen goed horende leerling.

Van tekst naar overzicht: het stappenplan OP

Het Stappenplan OP begon eigenlijk met een simpele vraag die ik in mijn mailbox kreeg: “Kan je dit ook visueel maken?” In eerste instantie dacht ik: waarom zou je een ondersteuningsplan stappenplan in een visueel vormgeven? Maar juist toen besefte ik hoeveel winst er te behalen is als je complexe documenten overzichtelijk maakt.

Een visueel stappenplan biedt structuur en laat stap voor stap zien hoe je een ondersteuningsplan kunt invullen en schrijven. Zo kunnen collega’s eenvoudig de juiste volgorde volgen en zien wat er bij elke fase hoort.

Bij het ontwerp heb ik pictogrammen en visuele elementen toegevoegd om de inhoud toegankelijker te maken. De visuele opzet en indeling komen van mij, terwijl de inhoud aansluit bij de bestaande richtlijnen en werkwijzen. Op die manier is het een herkenbaar én praktisch hulpmiddel geworden voor gebruik op de werkvloer. Hier wordt alleen een visueel overzicht gegeven van de stappen uit het stappenplan.

De kracht van klein

Met deze materialen wil ik laten zien dat innovatie in het onderwijs niet altijd groots of ingewikkeld hoeft te zijn. Soms zit de echte vernieuwing juist in het klein en concreet maken van wat er al is. Een infographic, een poster of een stappenplan kan de brug slaan tussen theorie en praktijk tussen weten en doen.

Uiteindelijk gaat het niet om het materiaal zelf, maar om wat het mogelijk maakt: gelijke kansen om mee te doen, te leren en te groeien.

In contact komen

Heb je vragen over mijn werk of over de materialen die ik ontwikkel? Of wil je graag samenwerken? Neem dan gerust contact op via het contactformulier of stuur me een bericht op LinkedIn.